Indywidualna wrażliwość dziecka

Każde dziecko inaczej reaguje na otaczający świat. To, co dla jednego przedszkolaka jest przyjemnym doświadczeniem, dla innego może być trudne do zniesienia. Układ nerwowy dziecka dopiero się rozwija, dlatego nie zawsze radzi sobie z przetwarzaniem dużej ilości informacji. W sytuacji przeciążenia pojawiają się różne reakcje – od rozdrażnienia i płaczu po wycofanie czy trudności ze snem.

Czym jest przestymulowanie?

Przestymulowanie to stan, w którym ilość lub intensywność bodźców przekracza możliwości dziecka. Może ono mieć trudność z ich uporządkowaniem i zrozumieniem, co prowadzi do napięcia psychicznego i fizycznego. Objawy bywają różnorodne – od problemów z koncentracją, przez kłopoty ze snem, aż po dolegliwości somatyczne, takie jak bóle głowy czy brzucha.

Znaczenie odpoczynku i wyciszenia

Po dniu pełnym wrażeń dziecko potrzebuje przede wszystkim spokoju. Powrót z przedszkola nie powinien oznaczać kolejnych atrakcji czy nadmiaru aktywności. Zamiast tego warto postawić na spokojne formy odpoczynku, takie jak spacer, zabawa na świeżym powietrzu czy chwila relaksu w domu.

Nadmierne korzystanie z ekranów, głośna muzyka czy wizyty w zatłoczonych miejscach mogą dodatkowo obciążać układ nerwowy dziecka, zamiast pomagać mu się wyciszyć.

Siła rutyny i przewidywalności

Dzieci czują się bezpieczniej, gdy ich dzień ma uporządkowaną strukturę. Stałe pory posiłków, snu oraz codziennych czynności pomagają ograniczyć chaos i napięcie. Ważne jest także uprzedzanie dziecka o zmianach – nawet pozytywne niespodzianki mogą być dla niego źródłem stresu, jeśli pojawią się nagle.

Jedno zadanie naraz

Wielozadaniowość nie służy dzieciom. Zbyt wiele poleceń lub aktywności jednocześnie może je przytłaczać i zniechęcać. Znacznie lepsze efekty przynosi skupienie się na jednej czynności, co sprzyja koncentracji i poczuciu sprawczości.

Organizacja przestrzeni

Otoczenie dziecka ma ogromne znaczenie. Nadmiar zabawek, dostęp do urządzeń elektronicznych czy ciągłe bodźce wizualne i dźwiękowe mogą utrudniać wyciszenie. Ograniczenie liczby przedmiotów oraz stworzenie spokojnej przestrzeni sprzyja lepszemu funkcjonowaniu i samopoczuciu.

Kontakt z naturą

Jednym z najlepszych sposobów na regulację układu nerwowego dziecka jest kontakt z przyrodą. Zabawa na świeżym powietrzu, obserwowanie natury czy swobodna aktywność w otoczeniu naturalnym działają wyciszająco i wspierają rozwój emocjonalny oraz poznawczy.

W przeciwieństwie do sztucznych bodźców, natura dostarcza wrażeń w sposób harmonijny i dostosowany do potrzeb dziecka.

Równowaga zamiast nadmiaru

Dzieci potrzebują stymulacji, ale kluczowe jest jej odpowiednie dopasowanie. Zarówno nadmiar, jak i niedobór bodźców mogą negatywnie wpływać na rozwój. Dlatego rolą dorosłych jest tworzenie środowiska, które wspiera dziecko, a nie je przeciąża.

Uczenie umiaru, uważności i świadomego wyboru aktywności to inwestycja w zdrowie psychiczne i emocjonalne najmłodszych.

Źródło:

Na podstawie artykułu Małgorzaty Pruś „Mniej znaczy więcej. Jak chronić dziecko przed przestymulowaniem?”, Bliżej Przedszkola, nr 4/2023.

The post Mniej bodźców, więcej równowagi – jak wspierać dziecko w świecie nadmiaru wrażeń? first appeared on Przedszkole pod Smerfem - Przedszkole Publiczne Nr 18 z Oddziałami Integracyjnymi w Tarnowie.

The post Ruch to zdrowie first appeared on Przedszkole pod Smerfem - Przedszkole Publiczne Nr 18 z Oddziałami Integracyjnymi w Tarnowie.

Codzienna aktywność w życiu dziecka pełni bardzo ważną funkcję. Kluczowe dla zdrowia i dobrej kondycji jest swobodna zabawa, bieganie, wspinanie na placu zabaw, które wynikają z naturalnych potrzeb dziecka.

Natomiast nawyki żywieniowe kształtują się od najwcześniejszych etapów życia dziecka:

• dziecko będąc w brzuchu mamy często reaguje zwiększoną ruchliwością na cukier,
• niemowlę karmione piersią poznaje smaki przemycane w mleku matki,
• 6 miesiąca niemowlę zaczyna eksplorować świat smaków; w tym czasie dzieci są najbardziej otwarte na poznawanie, coraz bardziej ciekawe nowych rzeczy, stąd też chętnie próbują nowości na talerzu.

Mimika naszych pociech często jest rozbrajająca.

Bardzo ważne jest wielozmysłowe poznawanie, zwłaszcza możliwość dotykania jedzenia – musimy pamiętać, że jedzenia nie odbieramy tylko zmysłem smaku. Ten jest dopiero na końcu. Każdy produkt jaki mamy najpierw oceniamy wzrokowo i zapachowo. Dotykając nasze dziecko ma możliwość sprawdzić, czy coś jest zimne/ciepłe, twarde/miękkie, a tym samym poczuć jaką ma konsystencję – czy jest suche, mokre, a może klejące …

To też jest odkrywanie. Musimy pamiętać, że karmiąc dzieci wyłącznie łyżką z miseczki, którą trzymamy z dala od malucha, odbieramy naszym dzieciom takie doznania. Na wczesnych etapach powinny pojawiać się produkty w naturalnej formie, zamiast zmiksowanych papek, które nie pozwalają naszych maluchom zobaczyć , poczuć i poznać warzyw i owoców[1]

Pierwsze doświadczenia – późniejsze nawyki

1. Gotując dla niemowląt, nie powinniśmy używać soli.

My dorośli filtrujemy smaki poprzez nasze doświadczenia. Z tego też powodu ciężko nam zmienić pewne przyzwyczajania. Pamiętajmy, że niemowlę, które pierwszy raz czegoś kosztuje, nie postrzega tego przez pryzmat doświadczeń – poznaje i odkrywa wszystkimi zmysłami, nie oceniając z góry.

Niejednokrotnie w produktach przeznaczonych dla niemowląt często pojawia się cukier. Czasami nie zdajemy sobie z tego sprawę i ufamy tym produktom. I tak np. płatki owsiane czy kasza jaglana nie są oznaczone jako odpowiednie od szóstego miesiąca, ale często dosładzane kaszki już tak. Obecność soli i cukru w diecie najmłodszych dzieci nakręca ich upodobania do tych smaków.

2. Nikt, łącznie z domownikami, nie powinien gasić pragnienia wszelkimi sokami, słodkimi napojami, herbatkami itp. To woda gasi najlepiej pragnienie i nie dostarcza zbędnych kalorii.

Aktualne zalecenia mówią, że do ukończenia pierwszego roku życia niemowlę powinno pić wyłącznie mleko (mamy bądź modyfikowane). Z kolei do trzeciego roku życia maksymalnie 1/2 szklanki soku dziennie.

Pamiętajmy, że to właśnie słodkie napoje w dużej mierze ponoszą odpowiedzialność za plagę otyłości.

3. Do ok. 2 roku życia dziecko jest ciekawe świata i dość otwarte na poznawanie nowych smaków, natomiast później następuje faza neofobii. Obserwuje się istotną zmianę zachowań żywieniowych.

Neofobia, to faza w żywieniu najmłodszych, w której to, dzieci zaczynają bać się nowości, nie lubią próbować i najchętniej sięgają po kilka wybranych produktów, tym samym zawężając repertuar smaków[2]

Dieta dziecka – jak powinna wyglądać?

Talerz zdrowego żywienia zastąpił wszystkim piramidę zdrowia. Najmłodsi często błędnie odczytują piramidę, uważając za najważniejsze jest to, co znajduje się na jej szczycie. Natomiast talerz żywieniowy w jasny i przejrzysty sposób pokazuje , co powinniśmy jeść i w jakich ilościach.

1. Połowa talerza wypełniona jest warzywami i owocami. Należy pamiętać, że kolorowe dodatki – warzywa i owoce powinny być obecne w każdym posiłku, ze znaczną przewagą tych pierwszych. Więcej kolorowych warzyw niesie za sobą określone wartości odżywcze. To źródło wielu witamin , składników mineralnych, błonnika.
2. Kształtowanie dobrych nawyków polega na obecności warzyw lub owoców w każdym posiłku.

• mogą to być: warzywo na kanapki, surówka, gotowany kalafior czy brokuł (jako dodatek do drugiego dania), zupa z warzywami, owoce na drugie śniadanie czy podwieczorek, solo lub też jako dodatek do koktajlu
• Uwaga! na jogurty owocowe; w ich składzie prędzej znajdziemy cukier, aromaty, barwniki niż prawdziwe owoce
• popularne okazują się musy w tubkach, w których nie specjalnie czuć smak czy zapach owoców, bo wyciska się je bezpośrednio do buzi (taka przekąska może pojawić się okazjonalnie) – dzieci często nie znają owoców w ich naturalnej formie, nie potrafią obrać banana, zjeść jabłka
• maluchy powinny poznawać owoce wszystkimi zmysłami: jeść jabłko ze skórką, samodzielnie obierać owoce, które tego wymagają
• Pamiętajmy! w fazie neofobii dziecięce „nie znam” znaczy „nie lubię”

3. Energię powinniśmy czerpać głównie z węglowodanów – dlatego produkty zbożowe stanowią dużą część naszego talerza.

• wśród produktów zbożowych znajdziemy: makaron, pieczywo, wszelkiego rodzaju kasze, płatki zbożowe
• szczególną uwagę należy zwrócić na produkty pełnoziarniste, których w diecie najmłodszych jest zwykle za mało
• Pamiętajmy! Biała, oczyszczona mąka, biały makaron, jasne pieczywo, kasza manna lub kuskus to produkty przetworzone – oznacza to, że dostarczają nam wyłącznie energię, czyli kalorie
• produkt pełnoziarnisty, poza bielmem bogatym w skrobię, zawiera również zarodek – bogactwo składników mineralnych oraz witamin z grup B, łuskę, które są źródłem składników mineralnych, przede wszystkim błonnika. Oczyszcza nasze jelita – wchłania trochę wody, pozwala czuć się nasyconym po posiłku przez dłuższy czas, tym samym zapobiega zaparciom i chorobom oraz sprzyja rozwojowi dobrej mikrobioty jelitowej
• ważne jest, aby choć w jednym posiłku pojawił się produkt zbożowy pełnoziarnisty, np. kasza (bul gur, gryczana, jaglana, jęczmienna), płatki owsiane, pieczywo pełnoziarniste
• dzieci często nie są przyzwyczajone do pełnoziarnistego pieczywa czy kasz – Pamiętajmy, że jeśli nie będą miały okazji do próbowania lub poznawania nowych produktów, to tym bardziej nie będą mieć sposobności ich polubić

4. Ważnym składnikiem odżywczym w naszej diecie jest białko.

• źródła to: jajko, mięso, produkty nabiałowe , ryby, warzywa roślin strączkowych (w zestawieniu z produktami zbożowymi)
• Pamiętajmy nabiał jest źródłem wapnia – niezwykle ważnego składnika budującego kości i zęby
• istotne są ryby, jako jedno z niewielu źródeł ważnych kwasów tłuszczowych omega-3; powinny one pojawiać się na talerzu 1-2 razy w tygodniu
• mięso jest dobrym źródłem białka i żelaza, natomiast nie powinniśmy jeść mięsa czerwonego częściej 1-2 razy w tygodniu – w zamian podajmy warzywa strączkowe (które rzadko są podawane, humus, czyli pasta z ciecierzycy, nie będzie ciężkostrawna – mogą śmiało zastąpić wędliny, które są podawane bardzo często, a stanowią bogate źródło soli i konserwantów
• możemy zwiększyć repertuar dodatków do kanapek o rozmaite pasty

5. W codziennej diecie pamiętamy o zdrowych tłuszczach (np. olej rzepakowy, lniany, z awokado, oliwa z oliwek, dobrej jakości masło).

• tłuszcz dostarcza wielu kalorii, jednak w odpowiednich ilościach jest potrzebny
• należy unikać przekąsek bogatych w tłuszcze nasycone i typu trans
• smażenie na oleju rzepakowym powinno być ograniczone do maksymalnie dwóch razy w tygodniu
• tłuszcz jako nośnik smaku można dodawać do surówek lub sosów warzywnych, takich jak: olej, oliwa; można też smarować kanapki masłem
• dodatek świeżej oliwy, masła orzechowego lub Tahini do pasty roślin strączkowych wzbogaci jej smak oraz podniesie wartość odżywczą o cenne nienasycone kwasy tłuszczowe – taki dodatek jest niezbędny dla przyswajania witamin typu A, D, E, K, które są rozpuszczalne w tłuszczach.

WAŻNE ZASADY

WODA

Ważne by dzieci nauczyły się pić wodę czystą , a nie sok – ponieważ nawet sok 100 % zawiera dużą ilość cukru t.j. dwie łyżeczki w 100 ml, czyli cztery na szklankę. Pamiętajmy, że nawet naturalny sok z owoców nie jest tym samym, co sam owoc (np. jabłko, to również skórka, błonnik).

CUKIER

Nasz organizm nie ma ŻADNEGO zapotrzebowania na cukier i  możemy całkowicie wykluczyć go z diety. Potrzebną glukozę możemy czerpać z wielu źródeł węglowodanów złożonych : wszelkiego rodzaju mąki, kasz, płatków itp. Warto jeść owoce, które są naturalnie słodkie i należy, to robić z umiarem. Co nas gubi, to przede wszystkim obecność cukru w produktach przetworzonych, jak również słodycze po które sięgamy z nudów, ze stresu, w chwilach świętowania sukcesów i przełykania goryczy porażki.

SÓL

Jest ona wszechobecna w naszej diecie. Pomijając używanie soli z solniczki, to i tak przekraczamy jej dawkę wielokrotnie. Jej źródłem są produkty wysokoprzetworzone – wszelkie słone przekąski, chipsy czy paluszki. Nie możemy zapomnieć o jedzeniu, w którym dostarczamy najwięcej soli: pieczywo, ziemniaki, wędliny (w tym też parówki), ser żółty, sery do smarowania. Dlatego wszelkie dosalanie powoduje jej znaczny nadmiar w codziennej diecie. Z kolei nadmiar sodu sprzyja problemom z nadciśnieniem, z którymi boryka się mnóstwo osób w Polsce.

PRZEKĄSKI

Największym problemem, zarówno wśród dzieci, jaki i dorosłych jest ciągłe podjadanie. Organizm nasz potrzebuje regularnie otrzymywać porcję energii, jednak sięganie co chwilę po słodycze, słone przekąski, a nawet owoce czy picie słodkich napojów nie powinno być naszym przyzwyczajeniem![3]

Trudno oczekiwać, że dzieci, jak i dorośli będą podczas każdego posiłku jeść dużo warzyw w odpowiednich ilościach. Jednak warto zwrócić uwagę na zalecenia. Zdrowe nawyki możemy stosować również poprzez zabawę. Natomiast zadaniem rodziców jest pozwolić dziecku poznawać nowe produkty i smaki. Wspólne zakupy, gotowanie w domu (jeśli pozwala na to czas). Wielozmysłowe poznawanie, to proste sposoby na zaprzyjaźnienie się dziecka z warzywami.

Pozytywne skojarzenia z danym produktem pozwolą, że nasz maluch chętniej go skosztuje.

[1] A. Patrzałek, Zasady zdrowego żywienia podane na talerzu, (w:) Materiały na różne okazje Bliżej Przedszkola,  wyd. CEBP 24.12 Sp. Z o. o. Kraków 2024

[2] A. Patrzałek, Zasady zdrowego żywienia podane na talerzu, (w:) Materiały na różne okazje Bliżej przedszkola, wyd. CEBP 24.12 Sp. Z o.o., s.5

[3] A. Patrzałek, Zasady zdrowego żywienia podane na talerzu, (w:) Materiały na różne okazje Bliżej Przedszkola, wyd. CEBP 24.12 Sp. Z o.o. Kraków 2024, s.6-7

The post Zasady zdrowego żywienia first appeared on Przedszkole pod Smerfem - Przedszkole Publiczne Nr 18 z Oddziałami Integracyjnymi w Tarnowie.

Właściwie ukierunkowana złość błyskawicznie mija, jednak jeśli nie potrafimy sobie z nią radzić, złość prędzej czy później może przerodzić się w agresję. A to już nie jest pożądany stan. Złoszczenie się powinno być związane z umiejętnością rozładowania emocji bez szkody dla innych. Zadaniem rodziców jest nauka dziecka takiego rozładowania i kontroli uczuć.

Agresja u dziecka może być jednym ze sposobów wyrażania frustracji oraz złości. Ma przejaw fizyczny lub słowny i polega na wyrządzeniu komuś lub czemuś, czasami nawet samemu sobie bólu, krzywdy, straty.

Jak radzić sobie z emocjami?

Zdarza się, że dziecko w wieku przedszkolnym miewa napady agresji. Większość osób tłumaczy takie zachowania buntem, który jest normalnym etapem rozwoju każdego dziecka. Jednak warto przyjrzeć się emocjom towarzyszącym dziecku i zastanowić się, jakie jest ich podłoże. W jaki sposób zacząć pracę nad emocjami?

Nazwij emocje

Nazwanie emocji to jeden z ważniejszych i podstawowych kroków, ponieważ żeby zacząć działać trzeba zorientować się, co czuje dziecko. Jednak nie zawsze jest w stanie powiedzieć, więc warto pomóc w nazewnictwie uczuć. Podczas rozmowy warto dopytać, np. ,,Smutno  Ci było, gdy poszliśmy z placu zabaw, co?”, ,,Przestraszyłeś się jadącego samochodu, prawda?”, ,,Rozgniewała Cię koleżanka, tak?”. Maluchowi łatwiej wtedy zrozumieć swoje emocje, jeśli zostaną one w ten sposób przedstawione. Nie warto zadawać zbyt trudnych i rozbudowanych pytań, ponieważ może być to dla dziecka przytłaczające i zniechęcające.

Nawiązuj do własnych przeżyć

Najlepszym sposobem na zdobycie zaufania dziecka jest opowiedzenie maluchowi o wydarzeniach, które miały miejsce w przeszłości oraz o uczuciach, które Ci wtedy towarzyszyły. Szczera rozmowa pomoże dziecku zrozumieć, że to co obecnie przeżywa jest normalne i każdy kiedyś miał podobne doświadczenie. Gdy dziecko dowie się, że jego rodzice dali sobie radę z problemem, to i ono da radę.

Nie generuj strachu

Gdy rodzic nie może zapanować nad zachowaniem swojej pociechy (zwłaszcza w miejscach publicznych) to próbuje uspokoić go sięgając po strach. Można wtedy usłyszeć. ,,Jeśli nie przestaniesz to przyjedzie Pan i Cię zabierze”. Wzbudzanie lęku w dzieciach często powoduje odwrotny efekt do zamierzonego. Musimy pamiętać, aby zapanować najpierw nad własnymi emocjami, a później nad emocjami dziecka. Zwłaszcza, że przykre słowa skierowane w stronę dziecka pobudzają lęk.

Wycisz dziecko

Na zachowanie dziecka wpływa dużo bodźców, które przekładają się na uczucia, a te najczęściej kumulują się przez cały dzień i w końcu uchodzą. Właśnie stąd bierze się gniew, histeria czy łzy. Wskazane jest, aby zadbać o aktywność, która pomoże w wyładowaniu emocji. Może być to wspólnie spędzony czas na basenie, wycieczce rowerowej lub pieszej. Ograniczmy dostęp to gier komputerowych, telefonu oraz nadmiernego oglądania telewizji.

Po prostu kochaj

Przytulanie to lek na całe zło, ale tylko wtedy, gdy maluch sam będzie tego chciał. Nie można naruszać granic dziecka, warto poczekać, aż samo wpadnie w Twoje ramiona. Oczywiście warto zrobić pierwszy krok i zachęcić do bliskości, dlatego że daje ono poczucie bezpieczeństwa i miłości.

The post Jak radzić sobie z emocjami przedszkolaka? first appeared on Przedszkole pod Smerfem - Przedszkole Publiczne Nr 18 z Oddziałami Integracyjnymi w Tarnowie.

Zdolność systemu nerwowego do odbierania docierających do niego informacji wzrokiem, słuchem, dotykiem, węchem, smakiem czy narządem przedsionkowym (zmysłem równowagi), rozwija się przez całe życie. Jednak najbardziej intensywny okres doskonalenia tego mechanizmu to pierwsze sześć, siedem lat życia. Dziecko stopniowo uczy się coraz sprawniej rozpoznawać informacje sensoryczne w relacji do siebie. Zmysły zbierają informacje, a mózg nadaje znaczenie temu, co np. widzimy w relacji do wszystkich innych wrażeń, które w tym samym momencie są rejestrowane. Tak powstaje percepcja tego, co dzieje się wokół nas. Dzięki temu dziecko może reagować, odpowiadać na wyzwania płynące z otoczenia.

Jeśli proces integracji sensorycznej nie przebiega prawidłowo, wtedy dziecko nie potrafi nadać właściwego znaczenia odbieranym wrażeniom i dostosować odpowiednio siłę swoich reakcji oraz emocji. Jeśli wrażenia odbierane przez zmysł dotyku nie są prawidłowo interpretowane przez mózg dziecka, wtedy odczuwa ono dyskomfort, gdy zakłada koszulkę, która „gryzie”, „drapie”. Podobnie może być, kiedy kolega podaje mu rękę czy dotyka w trakcie zabawy. W takich sytuacjach dziecko może okazywać negatywne reakcje emocjonalne. Może również nie akceptować struktury pokarmu i mieć z tego powodu bardzo ograniczoną dietę. W przypadku gdy dziecko jest nadwrażliwe na dźwięki, wtedy ucieka, zasłania uszy, gdy w pobliżu słychać np. blender czy suszarkę. Dziecko, które źle się czuje po kilku obrotach na karuzeli, a po kilkunastu może mieć nudności, jest nadwrażliwe na bodźce docierające do układu przedsionkowego. Procesy integracji sensorycznej wpływają na zachowanie i reakcje emocjonalne dzieci.

Dzięki doświadczeniom sensorycznym dzieci uczą się dostrzegać podobieństwa i różnice pomiędzy wrażeniami płynącymi z ich zmysłów. Dzięki temu dziecko może np. rozróżnić podobne dźwięki mowy czy wyróżnić w wyrazie poszczególne głoski.  Umiejętność określania bodźca i różnicowania go od innych, dotyczy również wzroku i dotyku. Prawidłowa integracja sensoryczna dziecka pozwala mu rozróżnić informacje ważne i mniej istotne. Dzięki temu dziecko usłyszy głos mamy w parku i na niego zareaguje, a zignoruje inne dźwięki, które słyszy w tym samym czasie (inne osoby, ptaki, przejeżdżający obok rower). Trudności w percepcji sensorycznej związane są z środowiskiem, w którym dorastają najmłodsi. Dawniej dzieci spędzały całe dnie na podwórku, doświadczając rozmaitych bodźców. Obecnie często spędzają czas przed telewizorem, telefonem lub komputerem. W takich warunkach dzieci głównie odbierają bodźce wzrokowe i słuchowe, co niekorzystnie wpływa na ich rozwój. Nieprawidłowy proces przetwarzania bodźców sensorycznych jest często konsekwencją zaburzeń rozwojowych, występujących u dzieci (np. autyzm, zespół Aspergera).  Niezależnie od źródła występujących zaburzeń,  terapia integracji sensorycznej pomaga dzieciom wypracować prawidłowe reakcje adaptacyjne.  Odpowiednia stymulacja sensoryczna wspomaga rozwój dziecka, proces uczenia się, koncentrację uwagi.

Proces integracji sensorycznej kształtuje się  poprzez interakcję dziecka z otaczającym środowiskiem. Im więcej ma możliwości zdobywania doświadczeń ruchowych w relacji do innych wrażeń (dotykowych, wzrokowych, słuchowych) np.: na placu zabaw, w trakcie różnorodnych aktywności w domu, na podwórku, na spacerze, w lesie, nad morzem, tym szybciej i dokładniej integruje bodźce zmysłowe. Dzięki temu dziecko lepiej kontroluje swoje zachowanie i przystosowuje się do wymagań otoczenia. Do prawidłowego rozwoju, dzieci potrzebują środowiska, w którym mogą zdobywać różnorodne doświadczenia zmysłowe. Warto o tym pamiętać i pomóc najmłodszym w radosnym przeżywaniu dzieciństwa.

Źródła:

A.J. Ayres (2015) Dziecko a integracja sensoryczna, Harmonia, Gdańsk

Erkert (2013) Nowe gry i zabawy pobudzające wszystkie zmysły, Jedność, Kielce

Przyrowski (2016) Trenuj mózg poprzez ruch, Empis, Warszawa

The post Dzieci w świecie zmysłów first appeared on Przedszkole pod Smerfem - Przedszkole Publiczne Nr 18 z Oddziałami Integracyjnymi w Tarnowie.

Wieki Tydzień rozpoczyna się Niedzielą Palmową. Tradycja katolicka nakazuje, aby w ten dzień poświęcić w kościele palmę, która ma przynosić potem domownikom szczęście. Wspólnie z przedszkolakiem możemy przygotować własną palmę. Możemy wykorzystać do tego celu bazie, forsycję, gałązki bukszpanu, witki wierzbowe, a także wstążki, kokardy i różne inne dekoracje. Taka palma będzie wspaniałą ozdobą wielkanocnego domu i sposobem na zaangażowanie naszych dzieci w twórczą pracę.

W Wielką Sobotę tradycyjnie święcimy pokarmy na świąteczny stół. W koszyczku wielkanocnym powinny znaleźć się pisanki, które udekorowaliśmy wspólnie z dzieckiem. Może pora zapomnieć o wiecznym pośpiechu i usiąść z dziećmi razem do stołu, aby stworzyć coś unikalnego? Ich przygotowanie to prawdziwa frajda dla dużych i małych, zwłaszcza tych z artystyczną duszą. Jajka możemy pofarbować barwnikami spożywczymi albo zrobić to zupełnie naturalnie (np. gotując je w łupinach cebuli). Można też wybrać jakąś ciekawą technikę zdobienia, np.:

• malowanie farbkami – pędzlem lub paluszkami!
• oklejanie wycinkami papieru – możesz pomóc dziecku z aplikacją kleju;
• rysowanie specjalnymi flamastrami lub kredkami;
• owijanie w wełnę lub tasiemki.

Przy okazji układania produktów w koszyczku, warto wspomnieć dziecku, czym są umieszczane tam pokarmy oraz co symbolizują. Wielkanoc oznacza odrodzenie i zmartwychwstanie, dlatego symbolem tych świąt jest jajko – symbol życia. Chleb – symbolizuje ciało Chrystusa, baranek – przypomina o tym, że Chrystus odkupił nasze grzechy, zajączek – to znak odradzającej się przyrody, wiosny i płodności, chrzan – symbolizuje siłę fizyczną, sól – chroni przed zepsuciem i złem, oznacza dostatek, gościnność, ciasto – symbol umiejętności i doskonałości. Koszyk również można ozdobić wspólnie: wstążeczkami, gałązkami bukszpanu, bazi lub kwiatami.

W Niedzielę Wielkanocną coraz bardziej popularną zabawą świąteczną, która przywędrowała do nas z Zachodniej Europy, jest szukanie wielkanocnych jajek pozostawionych przez zajączka. W zadanie to z powodzeniem może zaangażować się cała rodzina, gdyż nagroda w postaci słodkiego, czekoladowego jajka skusi każdego. Kryjówekw domu znajdzie się sporo, a gdy do dyspozycji mamy także ogród – zabawy i radości będzie naprawdę dużo. W domu jajka można schować na przykład w stroiku, w doniczkach z kwiatami, pomiędzy dziecięcymi zabawkami czy też na półce z książkami. W pierwszy dzień świąt podczas uroczystego śniadania dzielimy poświęcone jajko na tyle części, ile jest osób w rodzinie i składamy sobie życzenia.

Dzień później w Poniedziałek (zwany też popularnie lanym poniedziałkiem  lub śmigusem-dyngusem), który jest ulubionym dniem wszystkich dzieciaków – tych małych i tych dużych. To obyczaj polegający na oblewaniu ludzi wodą który symbolizuje budzenie się przyrody do życia i przypływ sił witalnych. Ale jeśli nie chcecie być totalnie mokrymi, możecie wykupić się u dzieci najpiękniejszymi pisankami. Na to pozwala wielkanocny zwyczaj i z tym wiąże się nazwa „dyngus” – od niemieckiego słowa „dingen”, czyli „wykupywanie się”.

W przygotowaniach do Wielkanocy, ale także w poznawaniu tradycji innych niż polskie – wcale nie mniej uroczych, a czasem bardzo podobnych – pomogą książki dla dzieci. Wspólna lektura uprzyjemni wiele wieczorów i pomoże pełniej przeżyć święta. Szczególnie warte polecenia są:

•  „Emilka i Maks na tropie Wielkanocy” Ireneusz Korpyś (dwie sympatyczne oraz rezolutne myszki, Emilka i Maks, zapraszają  do świata pełnego zagadek, kolorów, zabawy i radości. Wspólnie z nimi odkryjecie tajemnice Wielkanocy, poznacie świąteczne tradycje, takie jak palma wielkanocna, pisanki, święconka itd).
• „Świętujemy Wielkanoc” Karine – Marie Amiot (ta książeczka przybliża wszystkim małym dzieciom piękny temat zmartwychwstania Pana Jezusa i życia wiecznego, które czeka na każdego z nas. Jej bohaterami jest sympatyczne rodzeństwo – Basia i Adaś).
• „Wielkanoc i baranek w Pięknej Dolinie” Anna Matusiak (opowieść o przygotowaniach do Świąt Wielkanocy, w której przeplatają się ze sobą wątek ściśle katolicki ze świecką historyjką o zwykłym hodowanym w gospodarstwie baranku).

Podczas przedświątecznej gorączki nie zapominajmy o tym, że to my rodzice tworzymy tradycję, przetrwa ona tylko wtedy, gdy zaszczepimy w naszych dzieciach radość z przygotowań do Świąt. Jeśli sami zrozumiemy, że nie jest to tylko męcząca część świątecznego planu, nasze dzieci już jako dorośli będą ciepło wspominać przedświąteczny czas w rodzinnym domu.

The post Święta Wielkanocne z dzieckiem first appeared on Przedszkole pod Smerfem - Przedszkole Publiczne Nr 18 z Oddziałami Integracyjnymi w Tarnowie.

Naturalność i prostota to podstawa działania – zabawy te nie wymagają posiadania pomocy, zabawek, specjalnych pomieszczeń. Wystarczy wyobraźnia oraz znajomość prostych wierszyków, wyliczanek. Prawie każdy z nas pamięta wiele zabaw często jeszcze z własnego dzieciństwa. Przekazywane były one z ust do ust i przetrwały wiele pokoleń aż do obecnych czasów np.: „Sroczka”, „Idzie rak nieborak”, „Rodzinka”, itp.

Zabawy paluszkowe w istotny sposób pomagają nawiązać pozytywne relacje z drugą osobą. Wspierana jest komunikacja (np. umiejętność słuchania, reagowania na wypowiedzi innych, zadawanie pytań), umiejętności prospołeczne (m.in. nawiązywanie kontaktu wzrokowego, tworzenie i utrzymywanie granic), radzenie sobie w trudnych sytuacjach (np. nauka asertywności, proszenie o pomoc) oraz takie sfery, jak emocje (rozpoznawania, nazywanie, stopniowanie), czy budowanie własnej tożsamości (m.in. odkrywanie swoich cech, mocnych i słabszych stron).

Zabawy te wpływają na rozwój schematu ciała, orientację w przestrzeni, rozróżnianie stron prawa – lewa, umiejętność przekraczania linii środkowej ciała. Kształtują sprawność manualną, ruchową i przygotowują dziecko do samodzielnego wykonywania codziennych czynności, takich jak rozbieranie/ubieranie się, manipulowanie różnymi przedmiotami, rysowanie, a w dalszej przyszłości – pisanie. Jest to również forma zabawy, która uczy dziecko, czym jest dialog. Pokazuje, na czym polega jego naprzemienność, co wspiera rozwój umiejętności komunikacyjnych. Zabawy paluszkowe wzbogacają słownictwo dziecka, co korzystnie wpływa na rozwój mowy. Łatwiej jest zapamiętać nowe słowa poprzez ich częste powtarzanie w zabawie.

Kolejnym sposobem na wspólną zabawę jest stymulacja czuciowa ciała w oparciuo masażyki z wierszykami – zabawy relacyjno-relaksacyjne. Są one szczególną formą kontaktu z dzieckiem, która przez dotyk zbliża dorosłego i dziecko do siebie, dostarcza dziecku wiele radości oraz zapewnia poczucie bezpieczeństwa. Dzięki takim ćwiczeniom dziecko może cieszyć się dobrym samopoczuciem fizycznym i psychicznym, wyciszyć się i odprężyć, ale także zaktywizować oraz poprawić swoją zdolność koncentrowania uwagi.

Pomysły na zabawy paluszkowe i masażyki znajdziemy w następujących pozycjach książkowych:

• K. Sąsiadek „Zabawy paluszkowe”
• M. Bogdanowicz „Przytulanki, czyli wierszyki na dziecięce masażyki”
• G. Falkenberg „Owiń sobie słonia wokół palca”
• W. Szumanówna „Zabawy z najmłodszymi dziećmi”
• A. Winczewska „Całkiem nowe zabawy paluszkowe”

W roku szkolnym 2022/2023 w naszym przedszkolu realizowany jest „Ogólnopolski edukacyjny projekt rozwijający dla dzieci przedszkolnych Paluszkowe Maluchy”.
W zabawie z dziećmi realizowane są autorskie rymowanki pani Dobrosławy Horbacz, która jest twórcą tego projektu.

The post Zabawy paluszkowe first appeared on Przedszkole pod Smerfem - Przedszkole Publiczne Nr 18 z Oddziałami Integracyjnymi w Tarnowie.

Nieśmiałość utrudnia kontakty z rówieśnikami i dorosłymi. Nowe sytuacje są dla dziecka trudne, zwykle częściej milczy niż mówi, szybciej rezygnuje, bo brak mu pewności siebie. Może odczuwać złość, że nie umie tak dobrze jak inni nawiązywać relacji, być odważnym i zdecydowanym – narasta w nim frustracja i stres.

Przeżywaniu nieśmiałości często towarzyszą objawy somatyczne, fizjologiczne charakterystyczne dla lęku, takie jak napięcie mięśniowe (trudności z wypowiadaniem się i oddychaniem, niezgrabność ruchów, zmęczenie), zakłócenia naczyniowe (blednięcie lub czerwienienie się) i wydzielnicze (pocenie się, suchość w ustach). Niektóre z nich mogą być łatwo zaobserwowane i rozpoznane przez otoczenie jako oznaki nieśmiałości. Obawa przed tym często stanowi dodatkowy czynnik potęgujący nieśmiałość dziecka.

Dzieci nieśmiałe, pomimo tego, iż nie sprawiają większych trudności wychowawczych, stanowią duże wyzwanie wychowawcze dla rodziców. Z nieśmiałością można sobie poradzić. Nie zniknie, ale przy wsparciu ze strony otoczenia, zwłaszcza rodziców, można ją oswoić. Jak?

1. Znajdź w dziecku dobre cechy i mów o nich głośno, żeby słyszało

Dziecko będzie o sobie myśleć tak, jak słyszy, że o nim mówisz. Spraw, żeby czuło się wartościowe i miało wysoką samoocenę.

Dzieci nieśmiałe są wrażliwe, spokojne, nastawione bardziej na obserwację otoczenia niż aktywny udział, często mają bogatą wyobraźnię. Są uważne, ostrożne i delikatne. Ponieważ są skupione na swoich emocjach, mają często wysoki poziom empatii, rozumieją uczucia innych i potrafią słuchać. To powoduje, że zwykle są lubiane.

2. Nie krytykuj

Nie mów przy dziecku, że jest nieśmiałe, może pomyśleć, że jest gorsze. Nie porównuj z innymi – nie stanie się przez to odważniejsze. Wzbudzisz w nim stres i może to odnieść odwrotny skutek – będzie bardziej nieśmiałe, a samoocena z pewnością obniżona.

3. Nie rób nic na siłę – potrzeba cierpliwości

Nie chce powiedzieć sąsiadce „dzień dobry” czy pomachać koledze? – nie krzycz, nie strasz karą, nie zmuszaj – każde następne wyjście czy spotkanie będzie jeszcze większym stresem. Po powrocie do domu omów krótko sytuację, ustalcie scenariusz na następny raz. Jeśli się uda – doceń, że podjęło wysiłek, jeśli nie – poczekaj, aż dziecko będzie gotowe. Możecie

poćwiczyć niektóre typowe pozdrowienia, zdania rozpoczynające i kończące rozmowę, zwroty grzecznościowe, mówienie „cześć”, „dzień dobry”, „przepraszam”. Odgrywajcie scenki z podziałem na role (np. prowadzenie rozmowy telefonicznej, robienie drobnych zakupów w sklepie), ale nie zmuszaj dziecka do mówienia kwestii, których nie chce mówić. Cierpliwości i czasu będzie również wymagało wdrożenie do wypowiadania się na forum, publicznych występów czy w ogóle odezwania się w obecności innych osób, zwłaszcza obcych.

4. Ułatw kontakty z rówieśnikami i zabawę

Ucz dziecko jak zapoznać się z innym dzieckiem czy przyłączyć się do grupy. Ćwiczcie zwroty: „Cześć, co robicie?”, „Ja ma na imię …a jak ty masz na imię?”. Chodź z dzieckiem na place zabaw, ale również zapraszaj rówieśników do domu – na własnym terenie dziecku łatwiej będzie wykazać się inicjatywą, będzie czuło się pewniej.

5. Wdrażaj do samodzielności na miarę wieku dziecka

Samodzielność powoduje, że dziecko nabiera większej pewności siebie. Przedszkolak, który je samodzielnie, korzysta z toalety, potrafi się ubrać i zawiązać buty nie oczekuje na pomoc, nie czuje się zagubiony i gorszy od innych, a wręcz odwrotnie.

6. Bądź wsparciem

Rozmawiaj i ułatwiaj dziecku zrozumienie tego, co się z nim dzieje, co przeżywa. Młodszym dzieciom wymyślaj i opowiadaj bajki, dzięki którym będzie mogło spotkać się ze swoim śmiałym „ja”, wcielić w rolę odważnego bohatera lub utożsamiać z postacią równie nieśmiałą, która mimo to jest szczęśliwa i radzi sobie w trudnych sytuacjach.

7. Weź pod uwagę geny

Jeśli ktoś w waszej rodzinie jest osobą nieśmiałą, to łatwiej będzie wam zrozumieć i zaakceptować wasze dziecko, zamiast próbować zmienić je w przebojowego gadułę i duszę towarzystwa.

8. Miłość ponad wszystko!

Nic tak nie dodaje otuchy nieśmiałym dzieciom, jak wsparcie rodziców – bardzo potrzebują miłości i poświęcenia im uwagi. Dobrze jest wykorzystać każdą okazję, by pogłaskać, przytulić, podziwiać zlęknione dziecko. Trzeba jednak znaleźć taki sposób chwalenia dziecka, który odnosi się do jego rzeczywistych zachowań.

Pomimo chęci pomocy i wsparcia nieśmiałego dziecka, musimy być realistami w naszych oczekiwaniach i akceptować jego temperament. Nasze starania nie sprawią, że nieśmiałość zniknie, ale na pewno będą dla dziecka wielką pomocą i ułatwią codzienne funkcjonowanie.

Jeśli natomiast widzimy, że dziecko często unika sytuacji społecznych, doświadcza silnego emocjonalnego dyskomfortu, jest ciągle smutne, czuje się gorsze i odrzucone – skorzystajmy z pomocy psychologa.

The post Wygrać z nieśmiałością first appeared on Przedszkole pod Smerfem - Przedszkole Publiczne Nr 18 z Oddziałami Integracyjnymi w Tarnowie.

Bardzo ważne jest, aby nauka naśladowania opierała się na pokazie. Dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu szybciej uczą się z przekazu wzrokowego niż werbalnego.  Istotne również jest to, szczególnie w przypadku dzieci autystycznych, aby uczyć dzieci gestów i ruchów w odpowiednim kontekście. Nie uczymy wyizolowanych ruchów, które nie mają znaczenia. Utrudni to dziecku przyporządkowanie gestu  do kontekstu. Jeśli uczymy przybijać piątkę, bić brawo, robić „pa pa”, róbmy to w sytuacjach, kiedy rzeczywiście tych gestów się używa.

Istotne jest także, aby uczyć sekwencji ruchów np. uderzamy drewnianym młotkiem najpierw w zielony klocek, potem w czerwony. Najpierw klaszczemy w ręce, potem podskakujemy itp. Mówimy: „Zrób tak samo”. Warunkuje to rozumienie i zapamiętywanie kolejności czasowych, co jest istotne w rozwoju systemu językowego, a także w nauce pisania i czytania.

Warto pamiętać także o generalizacji; jest to jedna z podstawowych zasad skutecznej terapii dzieci ze spektrum autyzmu. Co to oznacza? Jeśli dziecko uczy się z terapeutą np. zabawy w karmienie misia, to ważne jest, aby w domu również przećwiczyć tą umiejętność; w innym miejscu (dom), z inną osobą (rodzic, rodzeństwo), używając innego misia  (a także lali, pajacyka itp). Im większa będzie różnorodność w ćwiczeniu danej umiejętności, tym większa szansa, że dziecko będzie rozumiało w jakiej sytuacji można jej użyć.

Przykładowe ćwiczenia rozwijające umiejętność naśladowania:

• naśladowanie czynności samoobsługowych (mycie, ubieranie się),
• naśladowanie czynności z użyciem przedmiotów (czesanie włosów, mycie zębów, smarowanie chleba, karmienie lali),
• naśladowanie ruchów ciała, gestów (ćwiczenia gimnastyczne, zabawy paluszkowe) ,
• naśladowanie mimiki, układu ust, powtarzanie dźwięków (sylaby, wyrażenia dźwiękonaśladowcze, wyrazy),
• naśladowanie rysowania  (kreski pionowej, poziomej, krzyżyka, schematycznych rysunków; w zależności od umiejętności dziecka)
• naśladowanie układania sekwencji (np. figury geometryczne układane według jakiejś zasady) ,
• naśladowanie czynności przedstawionych na obrazkach.

Bibliografia:

Cieszyńska J. „Wczesna diagnoza i terapia zaburzeń autystycznych”, Kraków 2011.

Cieszyńska J., Korendo M. „Wczesna interwencja terapeutyczna” , Kraków 2007.

The post Jak rozwijać umiejętność naśladowania u dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu first appeared on Przedszkole pod Smerfem - Przedszkole Publiczne Nr 18 z Oddziałami Integracyjnymi w Tarnowie.

Prekursorem znanej w Polsce metody samoregulacji SELF-REG była Natalia Fedan, która propaguje metodę oraz szkoli z jej zakresu, między innymi za pomocą strony internetowej. SELF-REG łączy w sobie wiedzę naukową z dziedzin neurobiologii, psychologii oraz filozofii, opierając się na praktycznym doświadczeniu w pracy z drugim człowiekiem. Jej celem jest praca nad tzw. trudnymi zachowaniami. Według jej założeń trudne zachowania pojawiają się jako odpowiedź na stres, czyli sytuację, kiedy organizm pozostaje w stanie nadmiernego pobudzenia. Dzieje się to zazwyczaj na skutek zetknięcia się z bodźcem lub bodźcami, których nasilenie, liczba lub czas trwania okazują się dla organizmu nadmierne. Dziecko nie posiada zasobów, które pozwoliłyby sobie z nim radzić. Pamiętajmy, że stresujące mogą być nie tylko negatywne przeżycia, ale jakiekolwiek zmiany w życiu dziecka – nawet te pozytywne.

Metoda SELF-REG pomaga radzić sobie ze stresem poprzez poszukiwanie przyczyn niewłaściwych zachowań, emocjonalnych trudności czy konfliktów w relacjach z innymi ludźmi. Ważny jest fakt, że pracę tą metodą można rozpocząć  już u dziecka w wieku przedszkolnym. Sama metoda nie jest zbiorem gotowych ćwiczeń, czy odpowiedzi na każde zachowanie dziecka, ale holistycznym podejściem wychowawczym opartym na uważności, bliskości, zrozumieniu potrzeb dziecka i jego akceptacji. Świadome stosowanie przez Rodziców oraz Nauczycieli założeń metody, tworzy podstawę potencjału emocjonalnego dziecka.

Fundamenty samoregulacji

Samoregulacja jest procesem, na który składa się szereg kompetencji bazujących na samoświadomości. Niekontrolowane zachowania dziecka pojawiają się, jako reakcja na stresory, czyli wewnętrzne lub zewnętrzne zdarzenie lub bodziec, który wywołuje stres. Może nim być zmęczenie, głód, zaskoczenie, nagła zmiana lub zbyt wysokie wymagania względem dziecka. Samoregulacja emocjonalna dziecka zaczyna się tak naprawdę od samoświadomości osoby dorosłej (opiekuna). To my musimy być wzorem, na którym dziecko będzie bazowało – pokazać, że sami potrafimy kontrolować nasze emocje w każdej sytuacji. Jeśli osiągniemy ten pierwszy poziom naszej świadomości, możemy przejść do pomocy dziecku.

Kroki, jakie powinniśmy poczynić, w celu rozwijania kompetencji emocjonalnej dziecka, to:

• Po pierwsze: nauka opisywania i nazywania emocji, uczuć i potrzeb. Wyraźmy za dziecko, to co może czuć, np. poprzez komunikat: Wiem, że ta sytuacja sprawiła Ci przykrość[…] lub Rozumiem, że czujesz dużą złość[…], następnie wytłumaczmy w sposób jasny, dlaczego coś mogło się wydarzyć lub my nie mogliśmy się na coś zgodzić. Dbajmy przy tym o to, żeby nasze komunikaty werbalne były spójne z mową ciała. Formę komunikacji dobierzmy do potrzeb i preferencji dziecka. Jeśli nie jest ono w stanie słuchać, oprzyjmy swój przekaz na empatycznej mimice, spojrzeniu. Kiedy dziecko potrzebuje bliskości, pozostańmy w pobliżu, a jeśli maluch chce zachować dystans fizyczny – uszanujmy to. Kiedy zaakceptuje sygnał naszej obecności i wsparcia wyłącznie w postaci gestu lub dotyku, postarajmy się przez chwilę nic nie mówić. Gdy przyjdzie odpowiedni moment na słowa, pamiętajmy, by zachować względnie spokojny ton głosu. Możemy dziecku wskazać drogę do nazywania uczuć poprzez odniesienie sytuacji do nas: Ja w takim momencie poczułabym[…]. Dajmy dziecku możliwość do zauważenia w nas partnerów do rozmowy, kogoś, kto słucha i rozumie – nie koniecznie od razu ocenia.
• Po drugie: trening uważności na różnych obszarach. W obszarze fizycznym – rozwijanie świadomości ciała oraz wiedzy o tym, w jaki sposób ciało komunikuje, wyraża dane emocje i potrzeby. W obszarze poznawczym – rozpoznawanie preferencji – pomoc w dostrzeganiu, co dziecko lubi, a czego woli unikać, co sprawia mu przyjemność, a co powoduje smutek lub przeciążenie. Należy pamiętać, o nienarzucaniu swojego zdania, lecz pozostawieniu przestrzeni do namysłu dziecku.
• Po trzecie: sztuka poszukiwania rozwiązań. Jeśli dziecko potrzebuje – należy wspólnie z nim zarządzić sytuacją, podać naszą propozycję jej rozwiązania. Ważne jest wspólnie określenie, czy dane rozwiązanie jest do zaakceptowania, czy szanuje granice dziecka i innych osób. Jeśli okaże się ono niewłaściwe, należy wypracować formy zastępcze, np. regulacja oddechu poprzez oddech przeponowy, gimnastyka, aktywność ruchowa – bieganie, skakanie, tupanie, boksowanie w poduszkę/ worek, krzyk, techniki escape/break – opuszczenie „stresującego” miejsca, odizolowanie się od tego, co stresuje, rysunek, kolorowanie, wreszcie rozmowa

Samoregulacja emocjonalna jest długotrwałym procesem, który odpowiednio przeprowadzony, daje świetne efekty. Dojrzały emocjonalnie dorosły człowiek jest pewny siebie, zna swoje granice i niepotrzebnie ich nie przekracza, biorąc na siebie zbyt wiele. Jest empatyczny i dojrzale prowadzi rozmowy, nawet te ,,trudne”. Bądźmy samoświadomi i uczmy dzieci, że każdą trudną emocję należy przepracować i warto szukać właściwych rozwiązań, które dadzą upust emocjom, ale tym samym nie skrzywdzą innych osób.[1]

[1] Wentrych A.,  Samoregulacja emocjonalna u dzieci – jak ją rozwijać?, ,,Bliżej Przedszkola’’ 2022, nr 11, s. 2-4.

The post Jak rozwijać inteligencję emocjonalną u dzieci? first appeared on Przedszkole pod Smerfem - Przedszkole Publiczne Nr 18 z Oddziałami Integracyjnymi w Tarnowie.